The Changing Status of Women: Gujarati Short Story

નારીની બદલાતી સ્થિતિ: ગુજરાતી ટુંકી વાર્તા

Abstract

Literature is a mirror of society. The events that take place in society are directly reflected in literature. Society, culture, and religion—these three elements play an important role in a woman’s life. Here, I wish to discuss to what extent literature has been able to capture the changing status of women in society, with the help of Gujarati short stories. Before the contemporary period, the social and literary position of women in the past is presented here in a brief manner. Women’s existence, despite their struggles and the sufferings they have endured in their lives, has always been viewed primarily in relation to someone else—as a daughter, friend, wife, or mother. Even in the dictionary (Bhagavat Gomandal), woman is defined as weak and dependent, while man is described as God, master, lord, and human being. It was for the first time that Nora, the heroine of A Doll’s House, declared, “Before being a wife or a mother, I too am a human being like you.” Notably, this line was written by a man—Henrik Ibsen. From the seventh decade of the twentieth century onwards, many efforts have been made to sensitively portray the changing condition of women. Before discussing the changing status of women in contemporary Gujarati short stories, it is necessary to clarify one point: just as powerful and impactful stories are written by women writers, equally effective stories are also produced by male writers. Thereafter, characters such as Kashi in Dhumketu’s works—who is ready to sacrifice everything because of a mother’s love—and the daughters-in-law depicted in Meghani’s story Ghodo ane Vahu, represent the lived realities of women of their time. These characters confront social pressures while simultaneously striving for self-preservation, and are portrayed in diverse forms in Meghani’s narratives. On the other hand, Umashankar Joshi’s stories Mari Champano Var and Chhellu Chhanu offer distinctive representations of women. Writers such as Sarojini Mehta, Vinodini Nilkanth, Labhuben Mehta, and Varsha Adalja have, in their respective periods, depicted contemporary social issues extensively through their stories. Later, in Vinodini Nilkanth’s Jo Hu Vartani Nayika Hot To…, the portrayal of a 39-year-old unmarried woman is seen, while in Dhiruben Patel’s Dikari Nu Dhan, a woman is compelled to work despite suppressing her personal desires. Similarly, Saroj Mehta’s heroine Savitri presents an entirely new perspective. Through the works of various authors, Gujarati short stories present new dimensions of women’s lives. A writer shapes a story based on a chosen theme to a certain extent, while the contemporary writer’s vision constantly engages with society. Such writers create narratives centered on women’s lives. In this context, the short story collection Mahotu by the young writer Ram Mori is noteworthy. As women have entered the workforce, stories addressing the issue of dual exploitation have also emerged. Thus, it would not be incorrect to say that Gujarati short stories have successfully responded to the changing status of women.

Abstract in Gujarati Language: સાહિત્ય એ સમાજનું દર્પણ છે. સમાજમાં બનેલી ઘટનાનું સીધે સીધું આલેખન સાહિત્યમાં થતું જોવા મળે છે. સમાજ, સંસ્કૃતિ ને ધર્મ આ ત્રણેય બાબતો નારીના જીવનમાં મહત્વની ભૂમિકા રચે છે. તો અહીં સાહિત્ય સમાજમાં બદલાતી નારીની સ્થિતિને કેટલા અંશે ઝીલી શક્યું છે, તેની મારે ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તા ની મદદથી વાત કરવી છે. સાંપ્રદ સમય પહેલા જ ભૂતકાળમાં સ્ત્રીની સામાજિક ને સાહિત્યિક સ્થિતિને અહીં આછી પાતળી રીતે રજૂ કરવી છે. સ્ત્રીનું અસ્તિત્વ તેના સંઘર્ષો ને તેણે પોતાના જીવનમાં વેઠેલી પીડાઓની સામે તેને હંમેશા કોઈની દીકરી, મિત્ર, પત્ની ને માતા જ માનવામાં આવી છે. ત્યાં સુધી કે શબ્દકોશ (ભગવત ગૌમંડળ) મા પણ સ્ત્રી એટલે બૈરી, અબળા ને પુરુષ એટલે ઈશ્વર, ધણી, સ્વામી, મનુષ્ય. ત્યારે પહેલીવાર ‘ડોલ્સ હાઉસની’ નાયિકા નોરા કે જેમણે કીધુ ‘પત્ની કે માં પહેલા હું પણ તારી જેમ એક માણસ છું’. તે લખનાર એ એક પુરુષ ઈબ્સન હતા. 20 મી સદીના સાતમા દાયકાથી સ્ત્રીની બદલાતી સ્થિતિને સજાકપણે ઝીલવાના અનેક પ્રયાસો થયા છે. સાંપ્રત સમયમાં ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તામાં સ્ત્રીની બદલાતી સ્થિતિ વિશે વાત કરતા પહેલા એક વાતને સ્પષ્ટ કરવી મને જરૂરી લાગે છે કે જેટલી આકર્ષક ને પ્રભાવશાળી વાર્તા સ્ત્રી સર્જક પાસેથી મળે છે, તેવી જ વાર્તા પુરુષ સર્જક પાસેથી પણ મળી આવે છે. એ પછી ધૂમકેતુની કેશી જેમાં માના પ્રેમના લીધે બધું જ રહેવા માટે તૈયાર થતી કેશી કે પછી મેઘાણીની ‘ઘોડો અને વહુ’ વાર્તામાં અનેક જીવાયતા ઘર ની દીકરીઓ ની કથા ને તે સમય સાથે વાત ભીડતી ને સાથે જ સ્વબચાવ કરતા આ બંને પાત્રો મેઘાણીની વાર્તામાં વિવિધ રૂપે નિરૂપાયેલા જોવા મળે છે. આ બાજુ ઉમાશંકર જોશી ની ‘મારી ચંપા નો વર’ અને ‘છેલ્લું છાણું’ પોતાનું આગવુ પ્રતિનિધિત્વ કરતી વાર્તા છે. સરોજિની મહેતા, વિનોદીની નીલકંઠ, લાભુબેન મહેતા, વર્ષા અડાલજા વગેરે લેખિકાઓ પોતાના સમયગાળામાં લખાયેલ વાર્તામાં મોટા પ્રમાણમાં તત્કાલીન પ્રશ્નોને આલેખ્યા છે. તે પછી વિનોદીની નીલકંઠની ‘જો હું વાર્તાની નાયિકા હોત તો…’ મા લગ્નથી વંચિત રહી ગયેલી 39 વર્ષની યુવતી તો બીજી બાજુ ધીરુબેન પટેલ ની ‘દીકરી નું ધન’ મા પોતાની ઈચ્છાઓ નુ પોટલું બાંધીને અભરાયે ચડાવ્યું હોય તેમ ન છૂટકે નોકરી કરવી પડે છે. કે પછી સરોજ મહેતાની નાયિકા સાવિત્રી કઈ નવું જ દર્શાવે છે. નારીના જીવનના વિવિધ પાસાઓની ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તાઓ મા વિવિધ સર્જકો પાસેથી નવા વળાકની વાર્તા મળી આવે છે. ત્યારે સર્જકને જે કથા વસ્તુ પરથી વાર્તા બને તે એક હદ સુધી બનાવીને આપી છે. ને સાંપ્રત સર્જક ની દ્રષ્ટિ સમાજમાં ફરતી રહે છે. તે સ્ત્રીના જીવનને આધીન વિવિધ વાર્તાઓ લખે છે. ત્યારે જ યુવા લેખક એવા રામ મોરી પાસેથી ‘મહોતુ’ વાર્તા સંગ્રહ મળી આવે છે. સ્ત્રી નોકરી કરતી થઈ છે તો તેમને બેવડા શોષણની સામે સામનો કરવો પડશે તેવા વિષય સાથે પણ આગામી વાર્તા મળે. પણ નારીની બદલાતિ સ્થિતિમાં ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તા તો ખરી ઉતરી શકે છે. તે કહેવામાં કંઈ ખોટું નથી.

Keywords: સંસ્કૃત સાહિત્ય, ગુજરાતી ટૂંકી વાર્તા, નારી સ્થિતિ, સમાજ